Szowinizm – definicja, znaczenie i różnice z nacjonalizmem

Kiedy słowo „patriotyzm” nie wystarcza, a dyskusja skręca w stronę bezwzględnej wyższości własnego narodu, wkracza szowinizm. To pojęcie, które w polskich słownikach ma bardzo konkretną, ostrą definicję – i warto je znać, zanim padnie w rozmowie.

Wyniki wyszukiwania hasła „szowinizm” w SJP PWN: ok. 1 200 000 · Liczba haseł w SJP dotyczących szowinizmu: 1 · Data publikacji artykułu o szowinizmie w serwisie Onet: 22 kwietnia 2019

Co to jest szowinizm?

PWN i WSJP PAN zgodnie pokazują, że rdzeniem znaczenia szowinizmu jest przekonanie o wyższości własnej grupy nad innymi. To nie jest zwykła duma narodowa – to postawa, która z definicji zawiera w sobie brak tolerancji.

Definicja szowinizmu

• Szowinizm to skrajna postać nacjonalizmu – bezkrytyczne uwielbienie własnego narodu połączone z pogardą lub wrogością wobec innych narodów (Słownik PWN).
• W szerszym znaczeniu to postawa uprzywilejowania własnej płci, rasy lub grupy przy jednoczesnym braku tolerancji wobec innych (Słownik PWN).
• Wielki słownik języka polskiego PAN określa szowinizm jako postawę pejoratywną, w której dana grupa jest uznawana za zdecydowanie lepszą od innych, co prowadzi do pogardy, dyskryminacji, a nawet prześladowania (Wielki słownik języka polskiego PAN).

Etymologia i pochodzenie

Encyklopedia PWN wskazuje, że termin pochodzi od nazwiska N. Chauvina (Encyklopedia PWN). Francuskie chauvinisme weszło do polszczyzny jako „szowinizm” i do dziś zachowuje pejoratywny wydźwięk.

„W szerszym znaczeniu szowinizm oznacza fanatyczne oddanie i nadmierną stronniczość wobec każdej grupy lub sprawy, której ktoś należy.”

– Wikipedia

The implication jest proste: jeśli słowo „szowinizm” pada w dyskusji, chodzi o postawę, która z definicji zakłada pogardę wobec innych – to nie jest zwykła duma narodowa.

Co to znaczy szowinistycznie?

Przysłówek „szowinistycznie” oznacza działanie w sposób pełen bezkrytycznej gloryfikacji własnej grupy, z wrogością wobec innych. W praktyce używa się go, gdy ktoś w sposób przesadny i bezzasadny wynosi własny naród, płeć lub środowisko ponad pozostałe. Serwis Onet opublikował na ten temat artykuł 22 kwietnia 2019 roku, co pokazuje, że temat wciąż wraca w polskiej debacie publicznej.

• „Zachowywał się szowinistycznie wobec kolegów z zagranicy” – czyli okazywał im pogardę tylko dlatego, że pochodzili z innego kraju.
• „To było szowinistyczne podejście” – czyli oparte na założeniu, że własna grupa jest lepsza sama z siebie.

Kogo nazywamy szowinistą?

Szowinista to osoba, która nie tylko jest dumna ze swojej grupy, ale czyni z tej dumy narzędzie do deprecjonowania innych. To kluczowa różnica między dumą a szkodliwą postawą.

Cechy szowinisty

• Szowinista to osoba bezkrytycznie gloryfikująca własną grupę – naród, płeć albo gatunek – i okazująca wrogość wobec innych (Wielki słownik języka polskiego PAN).
• SJP.pl definiuje szowinistę jako kogoś, kto przypisuje szczególnie wysoką wartość własnej płci, rasie lub grupie (SJP.pl).
• Wikipedia wskazuje, że szowinizm wiąże się z utrzymywaniem postawy nawet w obliczu przeważającego oporu wobec niej (Wikipedia).

Przykłady zachowań szowinistycznych

„Szowinizm to pejoratywna postawa, w której dana grupa jest uznawana za zdecydowanie lepszą od innych, co prowadzi do pogardy, dyskryminacji, a nawet prześladowania.”

– Wielki słownik języka polskiego PAN

Przykłady zachowań szowinistycznych wynikają wprost z tej definicji: pogarda wobec mniejszości narodowych, dyskryminacja ze względu na płeć w miejscu pracy, czy traktowanie własnej grupy jako jedynej godnej szacunku. „Męski szowinizm” to synonim seksizmu – postawy, w której mężczyźni są uznawani za grupę z natury lepszą (Encyklopedia PWN).

The pattern jest wyraźny: szowinista nie tylko wierzy w wyższość swojej grupy, ale też działa na podstawie tego przekonania, często kosztem innych.

Jakie są różnice między szowinizmem a nacjonalizmem?

Trzy różnice, jeden wzorzec: szowinizm zawsze przesuwa nacisk z miłości do ojczyzny na wrogość wobec innych.

Szowinizm a nacjonalizm – tabela porównawcza

W polskich źródłach nacjonalizm jest wskazywany jako szersza kategoria, a szowinizm jako jej skrajna i negatywna postać (Słownik PWN). Różnica jest więc stopniowalna – nie każdy nacjonalista jest szowinistą, ale każdy szowinista jest skrajnym nacjonalistą.

The implication: mieszanie tych pojęć zaciemnia debatę publiczną, bo pozwala nazywać szkodliwą postawę patriotyzmem.

Co jest przeciwieństwem szowinizmu?

Jeśli szowinizm opiera się na wyższości i wrogości, jego przeciwieństwa muszą stać na fundamencie równości i szacunku. Słowniki polskie wskazują tu konkretne postawy.

• Patriotyzm – umiłowanie ojczyzny bez wrogości wobec innych narodów.
• Kosmopolityzm – postawa, w której człowiek czuje się obywatelem świata, a nie tylko jednego państwa.
• Tolerancja – gotowość do uznania równych praw innych grup.

Antonim szowinizmu – w polskich słownikach najczęściej pojawia się patriotyzm i kosmopolityzm jako pary anonimowe.

Postawy przeciwne – żadna z tych postaw nie wymaga deprecjonowania innych. Dlatego właśnie patriotyzm i kosmopolityzm są najczęściej wskazywane jako anonimowe pary dla szowinizmu w polskich słownikach.

Fakty i niejasności

Potwierdzone fakty

• Szowinizm jest formą skrajnego nacjonalizmu – potwierdzają to Słownik PWN i WSJP PAN.
• Termin pochodzi z języka francuskiego, od nazwiska N. Chauvina (Encyklopedia PWN).
• Przeciwieństwem szowinizmu jest patriotyzm i kosmopolityzm.

Co jest niejasne

• Dokładna data powstania terminu „szowinizm” – brak jednoznacznego źródła; wiadomo jedynie, że pojawił się we Francji w XIX wieku.

„Szowinizm to skrajna postać nacjonalizmu, rozumiana jako bezkrytyczne uwielbienie własnego narodu połączone z pogardą lub wrogością wobec innych narodów.”

– Słownik PWN

Podsumowanie

Szowinizm to nie jest mocniejszy patriotyzm – to postawa, która z definicji zawiera pogardę wobec innych. Dla polskiego czytelnika wniosek jest praktyczny: używając słowa „szowinizm”, warto mieć na myśli konkretną, słownikową treść, a nie dowolne określenie na czyjąś dumę narodową. W debacie publicznej konsekwencja jest jasna: jeśli pozwolimy, by szowinizm uchodził za patriotyzm, tracimy język do nazwania rzeczywistej nietolerancji.

Najczęściej zadawane pytania